اما در مورد اين‌كه از شيعيان چه‌كسى نخستين‌بار در علم كلام ، كتاب نوشت ، ابن نديم و ابن شهر اشوب ، على بن اسماعيل بن ميثم تمّار را نخستين مصنف در كلام شيعه مىدانند كه در اين‌باره او كتاب امامت و كتاب استحقاق را نوشته است . « 1 » ولى مرحوم سيد حسن صدر ، نخستين مصنف شيعى را در علم كلام ، عيسى بن روضه مىداند . « 2 » البته قديمىترين كتاب كلامى شيعى كه اكنون در دست است ، كتاب الايضاح فضل بن شاذان نيشابورى ( م 260 ه ) است كه او از اصحاب امام هادى و امام عسكرى عليهما السّلام بوده است . در دورهء امام صادق عليه السّلام علم كلام نيز مثل ساير علوم شكوفايى بيشترى يافت و تعدادى از شاگردان آن حضرت چون هشام بن حكم ، هشام ابن سالم ، مؤمن طاق ، فضال بن حسن ، جابر بن يزيد جعفى . . . در اين رشته برجسته شدند و كتاب‌ها و تصنيف‌هايى در اين‌باره از خود بر جاى گذاشتند . اينان با دانشمندان ساير مكاتب ، گفت‌وگو و مناظره‌هايى داشته‌اند . فضل بن شاذان نيشابورى ( متوفاى 261 ) از برجسته‌ترين متكلمان شيعى بوده است . او امام رضا ، امام جواد ، امام هادى عليهم السّلام را درك كرده است و در زمينه كلام و عقايد و مذاهب انحرافى كتاب‌هاى زيادى نوشته است . « 3 » حسن بن نوبختى ( متوفاى 310 ) از متكلمان شيعه بود و از جمله كتاب‌هاى او فرق الشيعة است . « 4 »

--> ( 1 ) . ابن نديم . همان ، ص 249 و ابن شهر آشوب . معالم العلماء ، منشورات مطبعة الحيدرية ، نجف 1380 ه . 1961 م ، ص 62 . ( 2 ) . تأسيس الشيعة لعلوم الاسلام ، منشورات الاعلمى ، تهران ( بىتا ) ، ص 350 . ( 3 ) . نجاشى . فهرست اسماء مصنفى الشيعة ، مؤسسة الاسلامى التابعة لجماعة المدرسين ، قم ، 1407 ه ، ص 306 . ( 4 ) . همان ، ص 63 .